متن درس آموزشی علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم رشته انسانی و معارف
درس 8: اختیارات شاعری (2): وزنی
اختیار زبانی، قابلیتها و تسهیلاتی در تلفّظ برای شاعر فراهم میسازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده کند؛ بیآنکه موجب تغییر در وزن شود امّا اختیار وزنی امکان تغییراتی کوچک در وزن است؛ تغییراتی که گوش فارسی زبانان آنها را عیب نمیشمارد. این اختیار راکه به وزن و آهنگ شعر مربوط میشود «اختیار وزنی» مینامند.
اختیارات وزنی
1- بلند بودن هجای پایان مصراع: هجای پایانی مصراعها (چه کوتاه باشد، چه کشیده) همواره بلند به حساب میآید و با علامت (ــ) نشان داده میشود:
سرو را مانی ولیکن سرو را رفتار نه
ماه را مانی ولیکن ماه را گفتار نیست
سعدی
| سَر و را ما - U - - |
نی وَ لی کَن - U - - |
سَر و را رَف - U - - |
تا ر نَـ - U $\not\underline{U}$ |
| ما ه را ما - U - - |
نی وَ لی کَن - U - - |
ما ه را گُف - U - - |
تا ر نیست - U $\not\underline{U}$- |
| فاعلاتن | فاعلاتن | فاعلاتن | فاعلن |
آخرین هجا در مصراع اوّل کوتاه و در پایان مصراع دوم، هجای کشیده است؛ امّا شاعر آنها را بلند بهحساب آورده است، بدون آنکه خللی در وزن ایجاد شود. بنابراین در پایان مصراع، هجای کشیده و کوتاه و بلند تفاوتی ندارند؛ زیرا هر چه باشد، هجای بلند محسوب میشود.
2- آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن: شاعر میتواند فقط در رکن اوّل مصراع به جای فعلاتن (UU - -)، فاعلاتن (- U - -) بیاورد. البتّه عکس آن درست نیست؛ یعنی نمیتوان به جای فاعلاتن از فعلاتن استفاده کرد:
یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیدۀ ما شاد نکرد
حافظ
| یا د با دان - U - - |
کِ زِ ما وق UU - - |
تِ سَ فَر یا UU - - |
د نَ کَرد UU - |
| بِ وِ دا عی UU - - |
دِ لِ غَم دی UU - - |
دِ یِ ما شا UU - - |
د نَ کَرد UU - |
| فعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
3- ابدال: شاعر میتواند به جای دو هجای کوتاه کنار هم، یک هجای بلند بیاورد؛ یعنی به جای (UU -) «فَعِلن»، میتواند (- -) «فَعْ لُن» بیاورد؛ اما عکس آن صادق نیست.
چو بشنوی سخن اهل دل مگو که خطاست
سخن شناسنهای جان من خطا اینجاست
حافظ
| چُ بِش نَ وی U - U - |
سُ خَ نِ اَه UU - - |
لِ دلِ مَ گو U - U - |
کِ خَ طاست UU - |
| سُ خَن شِ نا U - U - |
س نِ ای جا UU - - |
نِ مَن خَ طا U - U - |
این جاست $\not\underline{U}$- |
| مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن |
همانگونه که دیدیم، شمارِ هجاهای مصراع نخست، 15 هجا است و مصراع دوم 14 هجا دارد. شاعر در رکن پایانی مصراع دوم، یک هجای بلند را معادل دو هجای کوتاه رکن پایانی مصراع اول قرار داده است. باید توجه داشت اصل دو هجای کوتاه است. به بیان دیگر برای نامگذاری وزن بیت، دو هجای کوتاه، معیار تعیین وزن شعر خواهد بود.
توجه:
این اختیار شاعری در دو هجای ماقبل آخر بسیار رایج است و حتی در تمام مصراعهای یک شعر ممکن است استفاده شود. لازم است بدانیم در ارکانی مانند (- UU -) «مفتعلن»، (UU - -) «فعلاتن» و (- - UU) «مستفعلُ» کاربرد آن کم است، یعنی شاعر میتواند بنابه ضرورت بهجای هریک از اینها (- - -) «مفعولن» بیاورد؛ اما معیار تعیین وزن شعر دوهجای کوتاه است.
| می کو ش بِ - - UU |
هَر وَ رَق کِ - U - U |
خا نی - - |
| کان دا نِش - $\not\underline{U U}$- |
را تَـ ما م - U - U |
دا نی - - |
| مستفعلُ | فاعلات | فع لن |
4- قلب: شاعر میتواند بنا به ضرورت وزن، یک هجای بلند و یک هجای کوتاه کنار هم را جابهجا کند و بهجای یک هجای کوتاه و یک هجای بلند (U-)، یک هجای بلند و یک هجای کوتاه (-U) بیاورد یا برعکس:
کیسه هنوز فربه است، با تو از آن قوی دلم
چاره چه خاقانی اگر، کیسه رسد به لاغری
خاقانی
| کی سِ هَ نو - U U- |
ز فَر بِ هَسـ ت U - U - |
با تُ اَ زان U U - |
قَ وی دِ لم U - U - |
| مفتعلن | مفاعلن | مفتعلن | مفاعلن |
| چا رِ چِ خا - U U - |
قا نِ یَ گَر - U U - |
کی سِ رِ سَد - U U - |
بِ لا غَ ری U - U - |
| مفتعلن | مفتعلن | مفتعلن | مفاعلن |
در رکن دوم مصراع دوم بهجای (U - U -) مفاعلن، (- U U-) مفتعلن آمده است. کاربرد این قابلیت وزنی، بسیار کم است و تنها در (-UU-) «مفتعلن» و (U - U -) «مفاعلن» رخ میدهد.
خودارزیابی (صفحهٔ 86 و 87 کتاب درسی)
1- تفاوت اختیارات زبانی و اختیارات وزنی چیست؟
اختیار زبانی، قابلیتها و تسهیلاتی در تلفّظ برای شاعر فراهم میسازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده کند؛ بی آنکه موجب تغییر در وزن شود امّا اختیار وزنی امکان تغییراتی کوچک در وزن است، تغییراتی که گوش فارسی زبانان آنها را عیب نمیشمارد.
2- کلمات «که» (U) و «کشت» (= -U) در کجای مصراع با کلمۀ «کش» (-) برابر است؟ این اختیار از کدام نوع است؟
در پایان هجا، هجای پایانی مصراعها (چه کوتاه باشد، چه کشیده) همواره بلند به حساب میآید و با علامت (ــ) نشان داده میشود. اختیار زبانی است.
3- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، اختیارات وزنی را تعیین کنید:
الف)
دست در دامن مولا زد در
که علی بگذر و از ما مگذر
شهریار
| دس ت در دا - U - - |
مَ نِ مو لا U U - - |
زد در - - U U |
| کِ عَ لی بگ U U - - |
ذَ رُ از ما U U - - |
م گ ذر U U - |
| فاعلاتن/ فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
ابدال در هجای ماقبل آخر
ب)
تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار
که رحم اگر نکند مدّعی خدا بکند
حافظ
| تُ با خُ دا U - U - |
یِ خُ دن دا U U - - |
ز کا رُ دل U - U - |
خُش دار - - U U |
| کِ رح مَ گر U - U - |
نَ کُ ند مد U U - - |
دَ عی خُ دا U - U - |
بِ کُ ند U U - |
| مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن |
ابدال در رکن پایانی مصرع اول
پ)
کیست که پیغام من به شهر شروان برد
یک سخن از من بدان مرد سخندان برد
جمالالدّین عبدالرزّاق
| کی ست کِ پی - U U - |
غا م من - U - |
بِ شه رِ شر U- - U - U |
وان بَ رد - U - |
| یک سُ خِ نز - U U - |
من بِ دان - U - |
مر د سُ خن - U U - |
دان بَ رد - U - |
| مفتعلن | فاعلن | مفتعلن | فاعلن |
در هجاهای 8 و 9 اختیار وزنی قلب
ت)
یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم
دولت صحبت آن مونس جان ما را بس
حافظ
| یا ر با ما - U - - |
ست چِ حا جت U U - - |
کِ زِ یا دت U U - - |
ط لَ بیم U U - |
| دو لَ تِ صح - U- U - |
بَ تِ آن مو U U - - |
نِ سِ جان ما U U - - |
را بس - - UU |
| فاعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
* فعلاتن: در رکن اول مصراع اول آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
* در رکن پایانی مصرع دوم اختیار ابدال صورت گرفته است
ث)
خارکشْ پیری با دلق درشت
پشتۀ خار همی برد به پشت
جامی
ج)
با که گویم به جهان، محرم کو؟
چه خبر گویم با بی خبران؟
مولوی
| با کِه گو یم - U - - |
بِ جِ هان مح U U - - |
رَم کو - - UU |
| چِ خَ بر گو U U - - |
یم با بی - - - UU |
خَ بَ ران U U - |
| فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
اختیار ابدال در رکن پایانی مصرع اول و هجای پنجم مصرع دوم
چ)
به وفای دل من ناله برآرید چنانک
چنبر این فلک شعوذهگر بگشایید
خاقانی
| بِ وَ فا یِ U - - U U |
دِ لِ من نا U U - - |
لِ بَ را ری U U - - |
د چُ نانک U U - |
| چن بَ رِ این - U U - - |
فَ لَ کِ شع U U U - |
وَ زِ گر بگ U U - - |
شا یید - - UU |
| فعلاتن/ فاعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
در رکن اول مصرع دوم آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
اختیار وزنی ابدال درهجای اول رکن پایانی مصرع دوم
اختیار زبانی بلند تلفظ شدن مصوت کوتاه در هجای چهارم مصرع اول
4- وزن ابیات زیر را بیابید و اگر اختیارات شاعری در آنها وجود دارد، مشخص نمایید.
الف)
دیگر دلم هوای سرودن نمیکند
تنها بهانهٔ دل ما در گلو شکست
قیصر امینپور
| دی گر د - - U |
لم هَ وا یِ - U - U |
سُ رو دن نِ U - - U |
می ک ند -U - |
| تن ها بَ - - U |
ها نِ یِ د - U U U - |
لِ ما در گَ U - - U |
لو شِ کست - U - |
| مفعول | فاعلاتُ | مفاعیلُ | فاعلن |
اختیار زبانی بلند بودن هجای کشیده در پایان مصرع دوم
اختیار زبانی تغییر کمیت مصوت بلند تلفظ کردن هجای کوتاه
ب)
من به زبان اشک خود میدهمت سلام و تو
بر سر آتش دلم همچو زبانه میروی
شفیعی کدکنی
| من بِ زَ با - U U - |
نِ اش کِ خد U - U - |
می دَ ه مت - U U - |
سَ لا مُ تُ U - U - U |
| برسَ رِ آ - U U - |
برسَ رِ آ U - U - |
هم چُ زَ با - U U - |
نِ می رَ وی U - U - |
| مفتعلن | مفاعلن | مفتعلن | مفاعلن |
اختیار بلند بودن هجای کوتاه پایان مصرع در پایان مصرع اول
پ)
دلم شکستهتر از شیشههای شهر شماست
شکسته باد کسی کاین چنینمان میخواست
سهیل محمودی
| دِ لم شِ کس U - U - |
تِ تَ رز شی U U - - |
شِ ها یِ شه U - U - |
رِ ش ماست U U - |
| شِ کس تِ با U - U - |
شِ کس تِ با U U - - |
چُ نی نِ مان U - U - |
می خاست - - UU |
| مفاعلن | فعلاتن | مفاعلن | فعلن |
اختیار ابدال در هجای اول رکن آخر مصرع دوم
ت)
من ندانم به نگاه تو چه رازی است نهان
که من آن راز توان دیدن و گفتن نتوان
رعدی آذرخشی
| من نَ دا نم - U - - |
بِ نِ گا ه U - U U |
تُ چِ را زی U U - - |
ست نَ هان U U - |
| کِ مَ نان را U U - - |
ز تَ وان دی U U - - |
دَ نُ گف تن U U - - |
نَ تَ وان U U - |
| فاعلاتن/ فعلاتن | فعلاتن | فعلاتن | فعلن |
در رکن اول مصرع اول آوردن فاعلاتن به جای فعلاتن
آخرین هجای رکن دوم در مصراع اول تغییر کمیت مصوتها، تبدیل مصوت کوتاه به بلند